Przedstawiamy wojenną historię naszej najbliższej okolicy . Praca powstała w ramach realizacji zadania przedrajdowego na Rajd Arsenał.

O pamięci...

==================================================================

Reportaż pisany wywiadem

Skarby pamięci

Tadeusz Siennicki (ur. 1935)

Dorośli zbierali ziemniaki, był początek września, piękna pogoda, leżałem z kolegą w ziemniaczanych redlinach i wpatrywałem się w niebo. Nie mogłem pomagać, byłem małym dzieckiem, czekałem tylko na ognisko i na pyszne upieczone ziemniaki. Na niebie pojawiły się 2 małe samolociki, pięknie błyszczały z daleka. Zachwyciłem się nimi, tak ładnie wyglądały w słońcu. Chwilę później okazało się, że to nie zabawki. Małe samolociki zrzuciły w okolice stacji kolejowej w Płochocinie dużą bombę. Była to na szczęście jedyna bomba, jaka spadła w okolicy w czasie okupacji.

Tak zaczynają się wojenne wspomnienia pana Tadeusza Siennickiego. Wspomnienia małego chłopca, który wojnę widział trochę jak zabawę. Który razem z kolegami obserwował niebo wypatrując na nim błyszczących samolotów i ścigając się, kto pierwszy zobaczy taki z największą liczbą silników (najwięcej, bo cztery, miały wielkie samoloty amerykańskie, które w 1944 r. zrzucały pomoc dla walczących w Warszawie powstańców). Samoloty zresztą wiele razy pojawiają się w tych wspomnieniach.

Pamiętam, jak zestrzelony został angielski samolot, było do podczas dywanowych nalotów angielsko-amerykańskich z pomocą dla walczącej Warszawy, zginęło dwóch lotników, pochowano ich w małej mogiłce gdzieś przy drodze do Rokitna. Mogiłę ekshumowano późno, dopiero w latach 60.

Latem, już pod koniec wojny ulubioną zabawą moją i moich kolegów było obserwowanie radzieckich samolotów. Wiedzieliśmy, że codziennie nad osadą przelatują po dwa takie samoloty. Leciały tuż nad dachami domów, huk był niesamowity. Piloci prowadzili chyba jakąś obserwację. Wiedzieli o tym też Niemcy. Postanowili ich unieszkodliwić. Ukryli się ze swoimi działkami pomiędzy wagonami stojącymi na stacji w Płochocinie i ostrzeliwali samoloty. My leżeliśmy w kopie siana, która stała blisko stacji. Ze spokojem i wielkim zaciekawieniem obserwowaliśmy to, co się działo. Nie było w nas strachu, a przecież jakieś odłamki mogły spaść na siano i je zapalić. Byliśmy tak zafascynowani fruwającymi w powietrzu pociskami i samolotami tam wysoko w górze, że nie myśleliśmy o niebezpieczeństwie. Byliśmy trochę głupi i trochę naiwni, ale przede wszystkim byliśmy dziećmi, które nie wszystko rozumiały i po prostu chciały się bawić.

Mały chłopiec niechętnie chodził do szkoły, chociaż był jednym z nielicznych dzieci, które w ogóle miały taką możliwość. Niemcy zabronili posyłania dzieci do szkoły, dawny szkolny budynek (wybudowany w 1905 r.) częściowo przejęli dla swoich własnych celów, a na jego piętrze były zwykłe mieszkania. Tam właśnie mieszkały dawne nauczycielki, dwie siostry. Do nich mały Tadzio chodził na tajne lekcje z kilkorgiem innych dzieci. W szkole po wojnie przez te okupacyjne zakazy zapanował straszny chaos – w drugiej klasie znajdowali się nawet siedemnastolatkowie.

Czasy okupacyjne oczywiście były trudne, ale akurat na naszym terenie życie nie było aż tak bardzo uciążliwe. Mówiło się, że żyło się jak w „Kanadzie”. Od połowy lat 60. XIX w. w Józefowie działała cukrownia, założona w przez braci Janaszów i bank Leona Goldstenda. Była jednym z najnowocześniejszych zakładów w Polsce i na świecie (tzw. cukrownia dyfuzyjna). Od 1881 r. posiadała elektryczne oświetlenie, jako jeden z pierwszych zakładów w Europie. Cukier i cukrownia były bardzo ważne dla mieszkańców. Właściwie wokół cukrowni powstało miasteczko. Dzisiejsze przedszkole i otaczający je park (dziś mały i skromny, a kiedyś bardzo piękny) były siedzibą dyrektora cukrowni. Dookoła fabryki powstały budynki-mieszkania pracowników. Okazalsze dla wyższych urzędników, mniej reprezentacyjne dla zwykłych robotników. Budynki istnieją do dzisiaj, ale niewiele pozostało z ich dawnej świetności. Tak się szczęśliwie złożyło, że kolejni właściciele dbali o okolicę, o swoich pracowników i ich rodziny, także w czasie wojny.

Cukier był właściwie towarem płatniczym. Można go było wymienić na inne pożyteczne w tym czasie towary, głównie na jedzenie. Jako mały chłopak biegałem z kolegami na bocznice kolejowe przy fabryce, wypatrywaliśmy pociągów z workami pełnymi cukru, rozpruwaliśmy worki i łapaliśmy najczęściej w czapki sypiący się cukier, nie można go było przenosić w większych pojemnikach, bo byłoby to podejrzane. Był to rodzaj dywersji, bo przy okazji niszczyło się towar przygotowany do wywozu na front, czy do Niemiec. Cukrownia była pod niemiecką kontrolą.

Pierwszy okupacyjny niemiecki dyrektor fabryki nazywał się Fisher i był porządnym człowiekiem. Chronił ludzi, kiedy tylko dowiedział się o planowanej przez stacjonujące we wsi wojska łapance czy kontroli, wyjeżdżał żołnierzom naprzeciw i najczęściej udawało mu się ich przekonać cukrem lub pieniędzmi.

Wcześniej właściciele cukrowni zapewnili pracownikom tzw. prawa cukrowniane, pewnego rodzaju przywileje. Każdy pracownik miał krowę, która przebywała w fabrycznej oborze, tam ją karmiono, jedynie dojenie należało do obowiązków żon robotników, dostawał także prosiaka oraz kawałek pola pod ziemniaki i kapustę. W czasie okupacji plony i zwierzęta trzeba było oddawać Niemcom w ramach kontyngentów. Ludzie jednak mieli swoje sposoby – prosiakom podmieniano kolczyki, które były oznakowaniem ich wieku. W ten sposób świnie wolniej osiągały wiek, w którym trzeba było oddać je na mięso. Przywileje, ustanowione jeszcze przed wojną, częściowo utrzymały się także w czasie okupacji. Ten przydomek „Kanada”, jaki przylgnął do naszej miejscowości, ściągnął tu ludzi z innych części kraju, z tych, w których sytuacja była trudniejsza, także z Warszawy.

Niemcy, którzy przebywali w naszej miejscowości w czasie okupacji, to żołnierze i kolejni dyrektorzy cukrowni. Pan Tadeusz zapamiętał ich w większości jako porządnych ludzi. Nawet żołnierze, tropiący wszelkie nieprawidłowości i wyławiający ludzi, którzy na przykład nie mieli odpowiednich dokumentów, nie byli tak do końca źli, a już na pewno nie brutalni czy sadystyczni. Wysocy, pięknie ubrani żołnierze imponowali małemu chłopcu, który z zaciekawieniem obserwował na przykład niemiecką defiladę. Miała ona miejsce na samym początku okupacji. Mały Tadzio zapamiętał stukot pięknych wojskowych butów na brukowanej ulicy prowadzącej do fabryki.

To, że Józefów był nazywany „Kanadą” i uważany za dość bezpieczne miejsce, wcale nie znaczy, że wszystko tu było dozwolone i łatwe. Jeżeli ktoś nie miał zaświadczenia o pracy w jakiejś fabryce działającej na korzyść Niemców musiał się ukrywać i obawiać łapanki czy niemieckiej „kontroli”. Po takich najściach można było trafić na roboty do Niemiec lub do obozu. Ten problem dotyczył wujka małego Tadeusza. Bardzo niebezpieczne było także wszelkie organizowanie się w jakieś grupy oporu. W Józefowie byli ludzie, którzy tworzyli struktury AK w miasteczku. Później chcieli się dostać do ogarniętej powstaniem Warszawy, ale było to niemożliwe. Niemcy bardzo dokładnie odcinali wszystkie ewentualne drogi, z których mogły do stolicy dotrzeć posiłki.

Mieszkałem z ojcem i wujkiem w budynku, w którym dziś jest magiel. Ojciec pracował w cukrowni i miał wszystkie wymagane przez Niemców dokumenty, ale nie miał ich wujek. Łapanki i niemieckie kontrole nie były wcale takie rzadkie, trzeba było wymyślić dla wujka jakąś kryjówkę. Nie było to takie proste, ale w końcu znaleźliśmy sposób. W przedpokoju stała wielka, ciężka szafa. Dom, w którym mieszkaliśmy nie był podpiwniczony, drewniana podłoga była położona bezpośrednio na ziemi. Przesunęliśmy szafę, w okolicy mieszkało kilku stolarzy, jeden z nich wyciął dla nas bardzo ładnie, tak że nic nie było widać, dziurę w podłodze, pod spodem wykopaliśmy głęboką na 1,5 m dziurę w ziemi. Problemem było to, że wykopanej ziemi nie można było tak po prostu wywieźć i wyrzucić w jedno miejsce. Biegałem z tą ziemią w różne miejsca, wynosiłem ją w czapce, żeby nikt się nie domyślił. Kryjówkę wyłożyliśmy papą, nie była może zbyt duża i wygodna, ale dało się w niej bez problemu przeczekać rewizję.

Inna kryjówka zlokalizowana była na strychu nad urządzeniami magla. Wysoko, nad wielkim kotłem inny stolarz wyciął bardzo sprytnie klapę w deskach sufitowych. Zrobił to tak dobrze, że w ogóle nie było tego widać. Tam na zebraniach spotykali się młodzi ludzie tworzący komórkę AK.

Pan Tadeusz w czasie wojny był małym dzieckiem – kiedy się zaczęła miał 4 lata, kiedy się skończyła – 10. W pamięci zachował jednak wiele szczegółów, sytuacji, osób. Zapamiętał żółwia, którego hodował w ogródku. Żółw pochodził z przechwyconego przez dywersantów w Pruszkowie pociągu. Jechał on z Niemiec do Rosji, był to transport chroniony, dywersanci spodziewali się jakiegoś szczególnie cennego ładunku. Okazało się, że pociąg był pełen… żółwi. Nie wiadomo, skąd się tam wzięły, dlaczego je przewożono i jak jeden z nich trafił do ogródka małego chłopca z Józefowa. Pan Tadeusz zapamiętał grę w hokeja na zamarzniętych gliniankach przy lesie, tzw. Olszynie, zapamiętał spacery po tym lesie. Zapamiętał też śpiewy ukraińskich żołnierzy, którzy stacjonowali w miasteczku, a wieczorami ich piękne pieśni rozlegały się po okolicy. Zapamiętał cyrkowe gęsi, których Niemcy ani okoliczni mieszkańcy nie chcieli zabijać, tak bardzo ich rozśmieszał taniec ptaków przy muzyce granej z patefonu. Zapamiętał karczmę u sióstr Przybylskich przy drodze do Rokitna i żydowskie sklepiki naprzeciwko, gdzie chodziło się na cukierki. Zapamiętał piękne kaligraficzne pismo buchaltera (dziś nazwalibyśmy go księgowym) z cukrowni i księgi buchalteryjne, które wyglądały jak dzieła sztuki.

Wspaniale, że to wszystko zapamiętał. Nasza historia jest pamięcią, jest zapisana w tym notatniku, który zawsze nosimy przy sobie, jakim jest właśnie pamięć. To niesamowity skarb. Bardzo dobrze, że chociaż częściowo go odkryliśmy.

Opracowanie:

Kasia Cackowska

{flv}t_siennicki_NEW{/flv}

Wywaid z panem Tadeuszem Siennickim

==================================================================

KOPYTÓW W CZASIE II WOJNY ŚWIATOWEJ

Miejscowością wchodzącą do naszego rejonu jest Kopytów. Jest to mała wieś należąca do gminy Błonie. Kilkuosobowa delegacja naszej drużyny rozmawiała z obecnym Sołtysem Kopytowa.

Ja osobiście, jako mieszkanka powyżej wspomnianej wsi, dowiedziałam się wielu interesujących rzeczy odnośnie miejsca, a dokładnie terenu na jakim znajduje się mój dom.

Bohater naszego wywiadu opowiadał nam, że w chwili wybuchu II Wojny Światowej miał 10,5 roku. Uczył się on w pobliskiej szkole podstawowej, która znajduje się w Józefowie. Teraz jest ona nazywana przez nas „współczesnych”- Starą Szkołą. W szkole tej uczyli się uczniowie w przedziale klas 1-5. Następnie klasa 6. i 7. miały możliwość uczenia się w niedaleko usytuowanej szkole podstawowej w Święcicach. Pod szkołę w Józefowie podjeżdżały pojazdy konne, które zabierały starszych uczniów do Święcic. Kiedy rozpoczęła się wojna, szkoła w Święcicach została spalona. Uczniowie zostali przeniesieni do prywatnego budynku. Jednakże kiedy Niemcy przegrali wojnę z Rosjanami „Stara szkoła” została zajęta przez Niemców. Przeniesiono wtedy wszystkich uczniów do powyższego budynku, który znajduje się w odległości ok. 500 metrów od Kopytowa. Dowiedzieliśmy się, że Sołtys Kopytowa jako młodzieniec pomagał w przewożeniu ławek, krzeseł oraz innych pomocy naukowych z budynku zajętego przez Niemców.

W pierwszych dniach wojny odbyła się przy obecnej trasie Warszawa-Poznań potyczka pojedynczych żołnierzy z wojskami hitlerowskimi. Ich ciała znajdują się w zbiorowej mogile w Pilaszkowie i na cmentarzu w Rokitnie.

Wojna wybuchła 1 września 1939 roku. Pierwsi żołnierze niemieccy zostali dostrzeżeni przez mieszkańców Kopytowa w dniach 4. i 5. września. Wujek Sołtysa pracował w Warszawie jako taksówkarz. W dniu wybuchu wojny przywiózł na teren naszej wsi 8 osób (była to jego rodzina). Kiedy na początku września było niespokojnie w okolicy, rodzina ta przeniosła się do Puszczy Kampinoskiej, gdzie spędziła 3 noce. Po powrocie do domu, zauważono, że wszelkie zapasy żywnościowe zostały zabrane przez urzędujących w ich domu Niemców. Podobnie było w innych domach. Na polu, które wchodziło we własność Sołtysa znajdowało się ogniowe stanowisko niemieckie. W Kopytowie zostali namierzeni dwaj kolaboranci niemieccy, którzy zostali przyłapani przez partyzantów. Zostali oni zwabieni pod jakimś pretekstem do jednej z piwnic. Jeden z Polaków przeczytał wyrok „W imieniu Rzeczpospolitej Polskiej.....”, natomiast drugi zabił. Ich ciała zostały zakopane, ale w taki sposób aby nie było po tym widocznego znaku, z powodu tego iż, gdyby któryś z Niemców dowiedziałby się o tym, wielu Polaków mogłoby ponieść śmierć i miejscowość ta zostałaby spalona.

W czasie wojny można było ujrzeć nadchodzące oddziały niemieckie z Warszawy w kierunku twierdzy Modlin. Działo się tak, ponieważ Warszawa już upadła, a twierdza nadal się broniła.

Dzięki rozmowie z panem Sołtysem, dowiedziałam się jak wcześniej pisałam, wielu faktów dotyczących bezpośrednio miejsca mojego zamieszkania. Moja rodzina sprowadziła się do Kopytowa w 1974 roku. Obecną posiadłość odkupiła od wcześniejszych właścicieli. Dom, w którym obecnie mieszkam, został wybudowany dwa lata później. Pamiętam jak przez mgłę, że gdy miałam jakoś do 6 lat, bawiłam się w ruinach tego starego domu. Na terenie mojego podwórka znajdowali się przypadkowi ułani i uciekinierzy z Poznania próbujący znaleźć schronienie przed Niemcami. Zostali oni namierzeni przez samolot szpiegowski, który zawiadomił pobliższą baterię niemiecką, która z okolic Wolicy (miejscowość położona przy Józefowie) wystrzeliła pociski. Były to trzy pociski, gdzie jeden z nich trafił w szczyt starego domu i zabił właścicielkę gospodarstwa oraz 9 innych osób. Poza tym było dużo rannych. Zostali oni zakopani tymczasowo w miejscu, gdzie obecnie znajduje się mój dom (a wcześniej był to ogródek). Po kilku dniach rodzina zgłosiła się po ich ciała. Jako ciekawostkę można uznać fakt iż, kolejny pocisk trafił w przejeżdżający konwój z pieniędzmi. Pieniądze te rozsypały się po ziemi. Jeden z mieszkańców nazbierał ich bardzo dużo, a jak wiemy obecnie, banknoty te nie przedstawiały żadnej wartości. Gdy dowiedział się on o tym palił nimi w piecu cały dzień... U moich bliskich sąsiadów znajdował się skup mleka, do którego trzeba było oddawać mleko na kontyngent niemiecki. Ludność była masowo rewidowana i przesiedlana na roboty do Niemiec. W trakcie wojny kilkakrotnie partyzantka wysadzała most kolejowy na Utracie, przez który przejeżdżały pociągi (Warszawa-Berlin) przewożące żołnierzy niemieckich z frontu wschodniego na urlop do Niemiec.

W czasie powstania warszawskiego widoczne były samoloty aliantów, które zrzucały amunicje i żywność. W ciągu sierpnia i września można było zobaczyć i poczuć śmierdzący dym napływający ze strony Warszawy.

Wojna dostarczyła wielu negatywnych wspomnień... Trudno jest nam czasami uwierzyć w opowiadania naszych dziadków opisujących tamte dzieje. Przeszłości nie da się zmienić. To właśnie do nas, czyli współczesnego pokolenia należy uwiecznienie tamtych czasów, po to aby nasi potomkowie mogliby być dumni ze swoich walecznych i bohaterskich przodków.

Opracowała:

pwd. Monika Psujek

==================================================================

Wywiad z Babcią...

Tomek: Ile miałaś lat jak wojna wybuchła?
Babcia: Siedem.

T: Jak pamiętasz pierwsze dni wojny? Miałaś chyba wtedy iść do szkoły, prawda?

T: A czym zajmowali się Wasi sąsiedzi?
B: Też tak samo, to byli rolnicy. Dostarczali zboże do miasta. Ogólnie wszyscy byli przygnębieni, że taka sytuacja jak wojna. Ciągle te samoloty latały...

T: A potem, jak Rosjanie zaatakowali?
B: To już wtedy Powstanie było, jak stali tam za Wisłą. Powstanie... wieczorem, jak się wyszło, to tylko się słyszało grzmoty, huki od bombardowań... i jedna łuna na niebie, to u nas było widać, jak się Warszawa paliła. Każdy był bardzo przygnębiony.
Taki fragment swojego życia pamiętam, Leszek (przybrany brat babci) miał ze cztery lata, więc ja osiem... może dziewięć, a Leszek pięć... żeśmy szli ulicą, żeśmy tam na wsi wtedy jeszcze mieszkali, szliśmy do babci, tam gdzie kiedyś moja mama mieszkała. Leciał samolot, to tak na nas pikował, tylko chyłkiem, chyłkiem, przy żywopłocie żeśmy uciekli. Także wiesz, przecież oni widzieli, że to dzieci, ale nie, nie patrzyli na to, obstrzeliwali. Tak, to pamiętam bardzo... A poza tym to najbardziej pamiętam, jak z Niemiec całe transporty szły, ludzie chcieli ratować swój dobytek, chcieli to wywieźć na wschód. Stały pociąg przy pociągu, a w tych wagonach było po prostu wszystko: ubrania, meble, biżuteria, wszystko, co ludzie mogli wynieść. Także ludzie to po prostu kradli. To też pamiętam, jak obstrzeliwali takiego babci Grędziny (babcia późniejszego męża mojej babci) brata, kiedy tam poszedł. Zabili go tam.
Jak Rosjanie przyszli... jakież brudasy! W ogóle jak Niemcy szli, tu był front, to jeden pokój u nas Niemcy zajmowali. A jak już się wycofywali, to Rosjanie do nas przyszli. To dopiero były kocmołuchy! Bo Niemcy - pedanci, a ci - brudasy do potęgi. I złodzieje byli, gwałcili kobiety... w ogóle inna mentalność, inny naród, Rosjanie a Niemcy.

T: Ludzie musieli coś dla nich robić?
B: Po prostu ktoś z urzędu, nie wiem, z gminy, nakazywali, że tu i tu ma być tyle ludzi, rozkwaterowywali ich. Trzeba było ich karmić. W każdym razie jak byli u nas Niemcy, to i słodycze nam dawali, a jak w swojej kuchni coś gotowali, to i nas częstowali. Był wśród nich jeden oficer... u nas po podwórku latał czarny kot, a ten żołnierz do niego: "ty czarna małpo!", na co mój ojciec do niego "o, to pan mówi po polsku". A on mówi "tak, ja jestem z poznańskiego i umiem po polsku.". I zaczął płakać. Mówi dalej "ja zostawiłem dwoje dzieci w domu, ale niestety, muszę tutaj być, muszę walczyć na froncie.". Pamiętam go dobrze do dziś, wysoki, przystojny, elegancki. Także to zupełnie inna kultura, co Ruskie - mówię Ci, postronkiem takim tylko przewiązane, brudasy, złodzieje. W ogóle ludzie bali się ich, bo to kradli. Krowę potrafili zabrać nawet.
Tak jak była niedawno Jedność Łowiecka, tak tu był cmentarz, Niemców tam też grzebali. Potem, po wojnie ich ekshumowali, nie wiem, czy do Rokitna, czy gdzie.

T: A samo Powstanie? Ktoś walczył może z tego regionu?
B: Tutaj z tego regionu to nie... Poza tym tam u nas w starym domu było dziewięciu uciekinierów z Warszawy, żeśmy ich przetrzymywali. Gdzieś byli... z Zielonki, nie Zielonki, nie pamiętam już dokładnie. I jak uciekli z Warszawy, to właśnie u nas siedzieli... tak ludzie przygarniali ich.

T: Do szkoły w ogóle nie chodziłaś cały czas?
B: Nie, później już chodziłam, na Parcelę Święcicką, tam była tak zwana "wójta szkoła". Były tam klasy, nie takie jak teraz, ale uczyło się dość normalnie. Później, po wojnie, na Józefów przenieśli.

T: Czym zajmowałaś się tak ogólnie?
B: Głównie tylko do szkoły chodziłam, czym mogłam się wtedy zajmować. W każdym razie warunki były tragiczne. Jakby wam ktoś teraz kazał jeść to, co my wtedy, to dopiero byście zobaczyli! Zupa z zacierkami pokraszona olejem. Mleko to był rarytas, takie były warunki. To znaczy nie wiem, może niektórzy mieli lepsze, ale mój ojciec nie miał pracy żadnej poza tym wożeniem mleka, mieliśmy małe pole, nasadziliśmy tam ziemniaki, mieliśmy krowę, świniaka żeśmy dochowali, to jakoś się wiodło, ale ogólnie było bardzo ciężko. Wyobrażasz sobie czasy, kiedy nie było pieniędzy? Sklepiki były tam na wsi chyba ze dwa, no to takie podstawowe rzeczy tam, no i oczywiście wódka. A tam, za Polmosem, za fabryką żeśmy odbierali chleb i marmoladę z czerwonych buraków w garnkach. Pamiętam, jak tam chodziłam, to po drodze zjadałam pół bochenka tego chleba z marmoladą. Oczywiście wszystko na kartki. A mydło! To nie wiadomo było, czy to glina, czy co.
Starsze chłopaki chodzili do partyzantki, całkiem sporo ludzi ze wsi działało w jakimś podziemiu. Pamiętam, kiedyś jechał jakiś pociąg, a partyzanci wysadzili pod nim tory. Boże, jakiż to był straszny huk! Schowaliśmy się w róg chałupy wszyscy, potem słychać było strzelaninę. Dość często zdarzały się takie akcje sabotażowe, zwłaszcza tory często podminowywali, bo to były tory z zachodu na wschód. Zawsze po takim napadzie chłopi się kryli, bo Niemcy przyjeżdżali od razu i urządzali łapankę. A u wuja Frączykowskiego kiedyś znaleźliśmy na strychu książkę o Katyniu i tam było jeszcze napisane, że to sprawka Ruskich. Jak wuj zobaczył, to zabrał nam od razu; nie wiem, schował czy zniszczył... a teraz wyszło, że to naprawdę oni.

T: Dochodziły do Płochocina jakieś echa Katynia i innych miejsc zagłady, prawda?
B: Oczywiście, to bardzo przybijało ludzi, ale nie mówiło się o tym za dużo, przynajmniej nie oficjalnie.

T: Czy koniec wojny zaznaczył się w jakiś specjalny sposób?
B: Pamiętam, jak się kończyła wojna, jak kapitulacja następowała, tutaj szło wojsko, całe szwadrony. Też do nich strzelali, z samolotów, z takich małych myśliwców. Dużo zabili tutaj na szosie... A później, niedługo po wojnie zaczęłam pracować, tam przy MDM-ie (pl. Konstytucji) odgruzowywałam.

Wywiad przeprowadził:

Tomek

==================================================================

Pani Henryka

-Jak Pani zapamiętała początek wojny?

-W schronie siedziałam. Jak nachodzili nas Niemcy to byliśmy w domu jako dzieciaki jeszcze bo nas było czworo. Przedtem tatuś świniaka zabił, pamiętam jak to mięso wszystkie w beczkę soli schowaliśmy. Później tatuś schron wykopał pod taką topolą wielką. Jak potem Niemcy naszli, samoloty niemieckie leciały jeden wyszedł, zaczął strzelać Tatuś nas wszystkich do schronu pod korzeniami. Na naszym podwórzu było wojsko polskie. Wojna była taka straszna, kazali nam uciekać. Nalot zrobili na podwórze. Pamiętam że tatuś nie zdążył. Ja z siostrą poleciałyśmy do sąsiada, a tatuś schował się do studni. Myśmy widziały jak tatuś się chował. Potem Niemcy zaczęli strzelać było dużo poznaniaków, myśmy płakały, krzyczały to było cos strasznego. Później jak była strzelanina to kazali nam się położyć pod fundament bo to był drewniany dom tych sąsiadów mówi „kładźcie się dzieci pod ten mur bo kule tak nie przelecą”. Krzyczałyśmy że mamy tatusia w studni. A tu już Niemcy. On dobry człowiek był jakby mógł to by serce oddał. Złapałyśmy Go za ręce i mówimy że mamy tatusia w studni. Jeden do drugiego po niemiecku coś no i pozwolili nam iść. Jeden, poznaniak był i mówi: „To chodźcie dziewczynki, chodźcie” z siostrą młodszą poszłyśmy. A to było siatką przedzielone i nie miałyśmy dojścia do studnie. I krzyczałyśmy „tatusiu, tatusiu…” tatuś usłyszał nasz głos i wtedy wyszedł. Tata wziął drabinę i przez siatkę przeszedł. I ten Niemiec właśnie nas tak prowadził, bo tam byli wszędzie Niemcy i byli tez żołnierze. Jak zrobili właśnie ten najazd samolotami na podwórze i podpalili jeszcze to było później i kazali nam uciekać tata miał naszykowany wóz, koń. Mama nakładła na wóz, wędliny. To co tam narobiła miodu, wzięła serdaczki nam wszystko żebyśmy mieli . Myśmy dojechali do Święcic do szosy i mówią że tam jeszcze gorsza wojna. kazali nam się wrócić i myśmy się wrócili ale tam już się wszystko paliło? krowy ,psy konie popalone… wszystko. Kazali nam wszystko zostawić Tylko nam kazali wyjść no i myśmy wyszli przed wieś i doszłyśmy do takiego sąsiada no i tam przez noc myśmy byli w oborze i tam było kilka rodzin. Potem nas wypędzili żeby uciekać znowu. I tam stały te co strzelali... armaty. Było ich kilka i znów nam się kazali położyć bo znów strzelali, oj boże to było coś strasznego,. No i tak później strzelanina przeszła i znów kazali nam uciekać no to pamiętam że myśmy po takich polach szły byłyśmy głodne okropne to było no i później przez te pola szliśmy i były pomidory na pól zgnite to każdy łapał żeby po prostu zjeść coś no i wtedy do Piastowa wypędzili i chłopów zabrali.

Myśmy doszli do takiej pani mamusia płakała, że jesteśmy głodne i ona mówi: „nie mam nic kochani ja mogę wam ugotować fasolę ale bez soli bo nie mam” Pamiętam myśmy tak tymi rękoma brały. No i później nie mam tatusia i było ludzi wszędzie i nie wiem czy to była fabryka czy szkoła był na placu taki duży budynek i patrzę, że tam tatuś jest i patrzę a tam dziura w płoci i lecę do tatusia jestem w połowie placu, a tu Niemiec krzyczy żeby się wrócić. No tatuś leci ręce do mnie wyciąga a ten nie… jak szarpnął tatusia. No i musiałam się wrócić i wróciłyśmy z powrotem do tej pani myśmy spały na podłogach tak na swoich serdaczkach no i rano nie ma co robić nie ma wyjścia i potem pozwolili żebyśmy wracali do domu. A tu popalone, pozabijane o i jedna krowa była gdzieś popalona. poparzona i gdzieś po łące się kręciła a reszta spalona. A dwie spalone i koń. Ani jednego okna ani dachu ni słomy.

-A gdzie pani mieszkała ?

-W Płochocinie tu gdzie teraz. no i mama nie ma gdzie nas położyć i obora spalona, szopy no i mama posła do sąsiadki bo u niej mniej było no i kuma mówi może moje dzieciaki będą u ciebie spały bo nie mam jej gdzie położyć. Może pójdę do księdza da trochę słomy.

No i później sąsiadka zamknęła drzwi no i mama pod tymi drzwiami przesiedziała całą noc. No i nad ranem mama mówi nie ma wyjścia to ja pójdę do księdza to może da trochę słomy bo sterty były spalone nie ma nic.

(…)

Mama przychodzi i mówi że nie ma słomy ksiądz porozdawał bo to nie tylko u nas była taka bieda bo to na okolice i ludzie wszystko jak to mówią rozebrali. Pamiętam jak to mama płakała jak się za włosy darła jak to każda matka się martwiła o dzieci i tak biedowaliśmy. O jakiś czas żeśmy biedowali tak po trochu. Jak to mówią z wszystkiego się człowiek cieszył a jak się teraz patrzy to nie ma ludzi zadowolonych mają dobrze a jeszcze chcą lepiej. A jeszcze jak myśmy wrócili to nie ma co zjeść ale tatuś pamiętał że ma zakopaną beczkę mięsa.

Nasza kaczka i jedna kura to jest u sąsiadów.

No okna to nie było tych okien wszystkie wybite nie było pieniędzy. Były okiennice no i zamykało się te okiennice było ciemno światła nie było to się paliło lampą naftową później się paliło karbidówkami. Jak tak pomyślę teraz to cos strasznego i człowiek nie wierzy że takie rzeczy mogły się dziać . No i tak przeżył .no i później tak już siostra dorosła i później to już 45 roku i światło zaczęli robić i na siostry ślub w 46 roku to sąsiada syn mówi nie martwcie się to ja mam z tymi do czynienia to ja wam na dzień ślubu podłączę siwa tło no i wesele było, było ze 40 osób. Potem już gospodarstwo było i znów zaczęli chować drób, ale były ciężkie czasy.

-Czyli domy były tylko przy Józefowskiej ulicy?

-Nie... były tu na wsi, a tu były pola myśmy tu krowy pasły .Tu jeszcze Cyganie wesela robili a teraz przecież całe miasto jest… a tu gdzie kościół był to taki rów przechodził i jeszcze pamiętam jak sąsiad ja już pracowałam w 45 roku u Przybyszowej w sklepie w Józefowie chyba tu po schodkach. W 39 roku byłam w 3 klasie, chodziłam do szkoły do Święcic, a później tam jest wójta dom i tam chodziłam parę lat i jeszcze później do Józefowa.

-A Józefów jak wyglądał ? pamięta pani?

-No pamiętam. tu gdzie są bloki, działki to był plac na buraki, była cukrownia. No ja pracowałam w tym sklepie 3 lata i to był chyba jedyny sklep w okolicy. Ja właśnie skończyłam szkolę i ten właśnie pan co mnie przyjął do pracy był z Warszawy, ale myśmy się zapoznali wcześniej. No i potem my i nasi rodzice żeśmy się tak zżyli. No i wynajął tu sklep w Józefowie. Musieli mieć jakąś znajomą dziewczynę żeby zaufać, a że znali moich rodziców to bardzo chętnie chciał mnie. Miałam 14 lat i mówiłam że nie pójdę do żadnego sklepu, że ja nic nie umiem, nie wiem. Ale nalegali bardzo i zgodziłam się. Mam jeszcze paru starych znajomych i odwiedzają mnie czasem i rozmawiamy, wspominamy. On, ten mój szef miał żonę z Niemiec, ale ona była starsza od niego . Do dzisiaj się znamy on już zmarł, ale jego żona przyjeżdża. Później jakiś się do mnie przyczepił. Przychodził pod drzwi i mój szef mówi: „No bo tu już chodzi” On Michał miał na imię. No i moja cioteczna siostra mówi „tu Michał się tak kręci, pogadaj z Nim a nie uciekasz” a ja mówię „po co mi chłopaki” miałam 17 lat. Ja uciekałam, ja nie chciałam jak wiedziałam że on już jest to tylko patrzyłam i pytałam się pana Józka czy Go tam nie ma i zamykałam okiennice. Rodzicom się podobał, bratu się bardzo podobał ja nie miałam nic do powiedzenia. Teraz to z miłości się pobierają, ale to nie jest taka prawdziwa miłość. Ja dopiero poznałam jak nam się dziecko urodziło, widziałam dopiero ta Jego miłość to ciepło jak On był taki dzielny. Przyjechał tu do mamy i siostry. Potem wojna zastała i On stąd poszedł to wojska i tak tu został bo później nie było dojścia; pisał listy, pisał i do Czerwonego Krzyża i nie dochodziło, a później jak już żeśmy się pobrali to mieszkałam rok u mamy, u rodziców, a pół roku mąż pracował u księży w Ołtarzewie. I przyszedł list do tego domu, gdzie mieszkaliśmy, patrzę, że on nie był po Polsku napisany tylko chyba po ukraińsku i zobaczyłam imię: „Michał”. W Ołtarzewie mieszkała taka kobieta 5 lat 4, i wzięłam ten list, a już miałam małe dziecko i do tej pani poszłam „wie Pani, co, Pani zajrzy do małego, a ja pobiegnę do męża, bo list do niego przyszedł” I zaniosłam ten list. Jak on go zobaczył i nazwisko to prawie upadł, tylko kolega go trzymał (jeszcze żyje) i powiedział: „niech Pani nic nie mówi, on dojdzie do siebie, bo ten list jest od rodziców i 20-parę lat jak nie miał od nich wiadomości” i doszedł do siebie, ale nie mógł czytać tak mu się ręce trzęsły. Zdenerwował się, bo tęskni za rodzicami. Jak się żenił to nie miał właściwie nic, bo był w wojsku trzy lata i utrzymywał kontakt tylko z ciocią i wujkiem, i bardzo ich polubił.

Teraz sobie jeszcze z bratem porozmawiamy o tym, co jeszcze pamiętamy i się wymieniamy wspomnieniami. Pamiętam jako dziecko, ale to było straszne, to było cos strasznego. Teraz jeszcze te kule przypominają mi się i te armaty i ciała?. A jak się jeszcze szło szosą, a ilu było żołnierzy w domach, na polach. Prosili żeby im coś dać, bo głodni, bez ręki albo nóg nie ma. U nas na polu zbierali tych wszystkich żołnierzy spalonych i zakopywali na naszej działce i połowie sąsiada, przy sadzawce zrobili im grób. Ja, dziewczynka nosiłam tam kwiatki, grabiłam to, a później zabierali już ich do Rokitna na cmentarz. Ja sobie nie wyobrażam, co by było jakby ta młodzież nie przeżyła wojny. Teraz wszyscy żyją w takim dobrobycie, mają telewizory, radia, komputery i telefony, a wpierw tak nie było, nie było nic.

Teraz to nie daj Boże!

Mówię to, co pamiętam.

- Bardzo ciekawie Pani opowiada, naprawdę bardzo dziękujemy. Tyle lat upłynęło, a Pani wszystko tak dobrze pamięta. Moja rodzina przyjechała tu dopiero w 1974, wiec nic nie wiedzą.

A kiedyś, jakie budynki były na Wolicy? Tylko pałacyk, prawda?

-Pałacyk był, tak. Jeszcze takie długie i niskie bloki, teraz już ich chyba nie ma. Ja miałam koleżanki na Wolicy i Kopytowe, ale wszystkie zginęły. Były jeszcze takie domy, które dziś wyglądają jak baraki, ale one naprawdę były zamieszkiwane. Pałacyk to był taki majątek z polami, stodołami i oborami.

- Teraz tez są, ale takie zniszczone.

- Gospodarstwa były na każdym podwórzu: obora, stodoła, garaże. A teraz to już, co innego. Teraz większość tego już porozbierali. W żółtych blokach, które stoją do dzisiaj, mieszkali robotnicy z cukrowni.

- Bardzo dziękujemy Pani.

- Proszę bardzo, starałam się powiedzieć to, co pamiętam.

Zapisy wywiadu z panią Henryką

{flv}babcia_michala2_NEW{/flv}

{flv}babcia_michala3_NEW{/flv}

{flv}babcia_michala4_NEW{/flv}

==================================================================

Okupacja w Ożarowie Mazowieckim

Wiele ciekawych informacji na temat wydarzeń wojennych w Ożarowie można znaleźć w wydanej przez Urząd Miasta książce „Walka mieszkańców Ożarowa i okolic z okupantem w latach 1939 – 1945”. Wbrew tytułowi można w niej znaleźć wiele informacji o codziennym życiu.

Pani Zofia Głodkowska opisuje eksplozje, jakie miały miejsce po wysadzeniu w powietrze pociągu z amunicją przeznaczoną dla Niemców. Były to początkowe chwile wojny. Wybuchy były przerażające, ludzie przez kilka dni nie wychodzili z piwnic:

Piątek 8 września minął dość spokojnie. Ciągle dochodzili nowi ludzie (do schronu, który znajdował się w miejscu dzisiejszego seminarium duchownego w Ołtarzewie). Ksiądz Jankowski dwoił się i troił, przyjmując wszystkich, rozlokowywał ich, uśmierzał swary. (…) Noc z piątku na sobotę 9 września była bardzo ciężka. Właściwie już 8 września po południu rozpoczęła się kanonada, potężne eksplozje wstrząsały powietrzem. Huk był tak straszny, że uciekaliśmy wszyscy do schronu. Zbiegając z kuchni, przeraziłam się, spoglądając w okno: zobaczyłam tam morze ognia, a wciąż ponawiające się wybuchy zmusiły mnie do położenia się plackiem i pełzania powoli do schronu. Nie wiedziałam co to jest. Ludziom zebranym w schronie wydawało się, że to niemieckie samoloty bombardują Ołtarzew i Dom Misyjny. Gdy detonacje się wzmogły, byliśmy przekonani, że to Niemcy wkroczyli na nasz teren i że zamordują nas w jednej chwili. Tym razem jakiś większy pocisk uderzył w mur naszego schronu. Zgasły natychmiast wszystkie lampy, zatrzymały się wirujące u sufitu wentylatory, ciemność zaległa schron. Mężczyźni stojący przy oknach z łopatami i łomami, przerażeni tym co się działo, zaczęli domykać okna, chcąc się odgrodzić od czyhającego na zewnątrz niebezpieczeństwa. Przeraźliwe krzyki wypełniły schron, ludzie po ciemku próbowali przedostać się do drzwi i naschodź prowadzące do wyjścia. Mężczyźni klęli, dzieci płakały, przerażone matki trzymające niemowlęta na rękach tłukły ich główkami o mur, aby przestały płakać. Zdawało się, że nadchodzi koniec – śmierć. (…)Chyba dawno Ci ludzie znajdujący się w schronie nie modlili się tak gorliwie. Jeszcze wszyscy trwali w modlitwie, gdy w progu pojawił się ksiądz Jankowski ze świecą w ręku, która ledwie migotała. Wszystkie oczy zwróciły się na niego. A ksiądz oświetlił zamknięte okna i spokojnym, opanowanym głosem powiedział:

„Proszę natychmiast otworzyć okna, to nie zabłąkany pocisk wam grozi, ale uduszenie. Przecież was tu jest kilkaset osób, wywietrzniki przestały działać, za parę godzin wszyscy będziecie martwi. Mężczyźni niech pilnują łopat i kilofów, kobiety proszę o milczenie i uspokojenie dzieci. To jeszcze nie Niemcy idą, to eksplodował pociąg z amunicją stojący na torach. Wprawdzie całe masy nabojów rozbijają się o mury Domu Misyjnego, powodując ten ogień i okropny huk, ale tego schronu zbudowanego z żelaza i betonu nawet bomba nie przebije. A przecież mamy ufność w Bogu, Matka Boża, której obraz jest wywieszony na zewnątrz na pewno nas uchroni”. (…)

Kilka osób opisuje konspiracyjną szkołę, w której spędziły wiele lat swojego dzieciństwa, m. in. pani Maria Dąbrowska:

Młodzież znalazła się w bardzo trudnej sytuacji. Miała dostęp tylko do szkół podstawowych i zawodowych. Oficjalnie polskie szkolnictwo wyższe i średnie ogólnokształcące przestało istnieć. Okupantowi zależało na zniszczeniu wszystkiego, co tworzyło i podtrzymywało kulturę polską, co budziło ducha narodu i umacniało wiarę w odzyskanie wolności. W tych warunkach w całym kraju szkolnictwo polskie musiało zejść do podziemia. Zaczęto tworzyć tajne nauczanie na kompletach gimnazjalnych i licealnych, co – zarówno nauczycielom, jak i młodzieży – groziło ze strony okupanta nieobliczalnymi konsekwencjami: więzieniem, wywózką do obozów koncentracyjnych, a nawet śmiercią.

Losy całej młodzieży polskiej dzieliła również młodzież w Ożarowie i w najbliższych okolicach. Ona również chciała się uczyć. W tej sytuacji istotną rolę spełniały siostry urszulanki SJK, które przed kilkunastu laty zamieszkały w Ołtarzewie przy ul. Zamoyskiego 21. W połowie 1940 roku siostra Józefa Ledóchowska, główna inicjatorka tajnych kompletów gimnazjalnych i pierwsza ich dyrektorka, oraz siostra Urszula Górska na prośby miejscowej młodzieży i same zatroskane o jej losy, zorganizowały systematyczną naukę według programu szkół średnich ogólnokształcących.

Bardzo ciekawe są fragmenty pamiętnika pani Ireny Siedlaczek-Stefaniak, która w trakcie okupacji była młodą dziewczyną, tak pisze:

Była w nas ogromna wola życia. Mieliśmy czas i ochotę na spotkania koleżeńskie, uprawianie dostępnych wówczas sportów, na wspólne śpiewy i tańce, na zawieranie serdecznych przyjaźni, na przeżywanie silnych wrażeń, romantycznych przygód, pierwszych, nieśmiałych i nie w pełni uświadomionych miłości, na spacery przy blasku księżyca (oczywiście po godzinie policyjnej), wreszcie na dokonywanie niebezpiecznych i bohaterskich czynów. Wszystko to musiało być naszym udziałem. Po wielu latach często wracamy do tego najbardziej kolorowego i intensywnego okresu naszego życia.

7 lipca 1944

Lato w pełni. Upał. Och, z jaką ochotą popływałabym dziś w gliniankach, ale nie mam czasu. Od trzech dni wychodzę z domu tylko w sprawach służbowych. Robota idzie pełną parą. Wyszkoliłam już swoją piątkę. Dziewczęta są bardzo gorliwe. Wczoraj odbyła się przysięga. Zupełnie nieoczekiwanie dostałam awans na drużynową sanitarną.

20 lipca

Wczoraj popełniłam jeden z siedmiu grzechów głównych: obżarstwo. Byłyśmy z Krysią u państwa Olędzkich i tam objadałyśmy się czereśniami. Były wyborne, prosto z drzewa. Spotkałyśmy tam oczywiście całą naszą paczkę. Wszyscy w znakomitych humorach, tylko Zbyszek jakiś nie w sosie. Czesiek natomiast – czarujący, a Janusz Ś. wprost zabójczy. Rzucał w moją stronę spojrzenia, niczym groty Amora.

19 sierpnia

Zbyszek uciekł z obozu w Pruszkowie! Musi się teraz ukrywać. Wczoraj i dziś nocuje u nas w stodole. A teraz noce są prześliczne. Gwiazd bez liku. Tego wieczoru, gdy żandarmi zabrali Zbyszka, niebo było wygwieżdżone. Idąc spać, zatrzymałam się przed werandą i pomyślałam: jeśli teraz spadnie jakaś gwiazdka – to znaczy, że Zbyszek wróci. I spadła. Sprawdziło się.

22 sierpnia

Co za dni! Ciągle jakieś przygody! Mama jest stale zdenerwowana. Boi się o nas. A ja jakoś nie odczuwam lęku. Oczywiście, jeżeli to dotyczy mojej osoby, bo o tych, których kocham albo lubię, też martwię się i niepokoję, gdy ich przez pewien czas nie widzę.

6 października

Leżę w łóżku i kuruję się. Mam grypę. W „kablu” został założony obóz przejściowy dla powstańców warszawskich. Jak tylko wstanę z łóżka, muszę się dostać do tego obozu.

9 października

Nareszcie wykurowałam się i pognałam natychmiast do „kabla”.

13 października

Od rana do wieczora pracują na terenie obozu ablowskiego. Bez przerwy na nogach, bez chwili odpoczynku i bez jedzenia. Mimo to praca dla powstańców sprawia mi wielką przyjemność i daje ogromną satysfakcję. Dziś, gdy weszłam za druty, chłopcy otoczyli mnie ze wszystkich stron i każdy miał jakąś prośbę. Większość prosiła, żeby im kupić coś do jedzenia, bo mają sporo pieniędzy, których nie mogą wykorzystać ani tu, w obozie, a tym bardziej tam, dokąd ich wywiozą. Dawali mi zamówienia na małych karteczka (miałam ich pełne kieszenie!) i pieniądze na te prowianty. Jak więc nie zrobić tego naszym kochanym żołnierzykom, którzy może jutro będą wywiezieni do obozu do Niemiec.

W Ożarowie istniał też szpital powstańczy, trafiali do niego po upadku powstania ludzie biorący udział w walkach. O szpitalu opowiadał nam nasz rozmówca, pan Janusz Orsik. Szpital został założony przez ojca pana Janusza – pana Antoniego Orsika. Znajdował się w dwóch budynkach. Jednym na terenie huty szkła i drugim naprzeciwko wejścia do huty po drugiej stronie głównej szosy – Poznańskiej. Dziś budynek jest zrujnowany.

Pracę w szpitalu wspomina sanitariuszka, która tam pracowała – pani Izabella Olędzka-Graffstein:

Samopoczucie poprawiło nam przydzielenie nas do pracy w szpitalu zorganizowanym przez Radę główną Opiekuńczą dla ludności warszawskiej, która przedostała się na teren Ożarowa. Lokal przeznaczony na szpital na terenie huty szkła był zupełnie nieprzystosowany do tego celu. Był brudny i zaniedbany. Gdy szorowałyśmy podłogę z desek, nasze nogi w jednej chwili pokrywały się czarna warstwą pcheł. Brakowało podstawowego wyposażenia: miednic, basenów, konwi do noszenia zupy. Musiałyśmy przynosić wszystko z naszych domów. Chorzy leżeli na metalowych łóżkach z siennikami. Często zdarzało się, że ciężej chorzy np. sparaliżowani zsuwali się z nich i trzeba było dźwigać ich z powrotem na łóżko, co było dla nas ogromnym wysiłkiem. Wśród chorych byli ranni, zasypani przez gruz i poparzeni. Pamiętam, jak smarowałyśmy maścią tranową i bandażowałyśmy starca poparzonego od stóp do głów. Jednak najwięcej było przypadków czerwonki. Ludzie marli jak muchy. Przychodząc co rano na dyżur nie zastawałam już tych, którzy zmarli w nocy, a na ich miejsce pojawiali się ciągle nowi. Dotkliwy był brak leków. Chorych na czerwonkę leczyłyśmy głównie wywarem ze świeżych makówek i suszonych liści kobylaku. Wtedy pierwszy i ostatni raz w życiu kradłam. Kradłam leki, w które świetnie zaopatrzony był doborowy oddział wojska imienia Hermana Göeringa, walczący z powstańcami, a kwaterujący w czasie odpoczynku u nas w domu. W naszym parku zbierałam też wyrzucone przez żołnierzy tego oddziału zakrwawione i zabrudzone ropą bandaże. Prałam je, gotowałam i przynosiłam do szpitala.

Pan Janusz musiał pracować w Warszawie przy kopaniu dołów przeciwczołgowych na Marymoncie. Wspomina naloty Radzieckich lotników. Jednego dnia razem z innymi robotnikami musieli uciekać aż trzynaście razy! Pewnego razu gdy biegli do okopu (tzw. „zygzaku”) pilnującemu ich Niemcowi puściły nerwy i zawrócił Pana Orsika i jego dwóch kolegów., grożąc przy tym pistoletem. Nie mieli wyjścia, pochowali się w płytkich dołach przeciwczołgowych. „Co to mówić, że człowiek się nie bał? No bał się! Z tym, że co ja mogłem zrobić? Leżeliśmy w okopie przeciwczołgowym, twarzą do tych samolotów i tylko szpadlem – no bo zawsze to trochę metalu – łeb nakrywaliśmy”.

opracował

Dawid Kazusek

Wywiad z panem Orsikiem

{flv}j_orsik1_NEW{/flv}

{flv}j_orsik2_NEW{/flv}

{flv}j_orsik3_NEW{/flv}

==================================================================

Wspomnienia 5-latka...

O Ożarowie i jego okolicach opowiada Władysław Lipiński.

„Dużo osób zostało zastrzelonych przez żandarmerię.

Później, jak pamiętam, po okupacji zostały szczątki wykopane”.

Hm. Władysław Lipiński wybuch wojny wspomina jako pięciolatek.

Na terenach Ożarowa stacjonowało kilka oddziałów Żandarmerii oraz „Granatowej Policji”.

Granatową Policję, jak wspomina druh Lipiński, w Ożarowie tworzyli w większości mieszkańcy terenów dzisiejszej Gminy. Policja granatowa pozostawała obojętna dla mieszkańców miasta pomimo przedwojennych powiązań. Ulice miasta i okolicznych miejscowości świeciły pustkami. Chleb przywożono z Błonia oraz Pruszkowa.

Podróż odbywała się pieszo lub zaprzęgniętymi furmankami. Za zimową rozrywkę służyły łyżwy i lodowiska na licznych w gminie gliniankach. i stawach. Na teranie miasta znajdowało się kilka magazynów z bronią, nie tylko niemieckie ale również organizacji konspiracyjnych.

Wybuch wojny i bombardowania początkowe były zaskoczeniem dla mieszkańców. Początkowo wypadały szyby z okien, tłukły się naczynia. Przestraszona ludność uciekała.

Tutejsza szkoła została zaadoptowana przez niemieckie Hitlerjugend. „Pamiętam, że w szkole jak chodziłem była przerwa. Niemiecka szkoła w niej była. Folksdeutche? Junge? Junge… Hitlerjunge. Tośmy z nimi ciągle walczyli.

- Walczyli?

Bili się

(…)

Pierwsze piętro i parter to oni zajmowali.

W budynku Huty szkła znajdował się szpital polowy. Przewodniczącym lub ordynatorem tego szpitala był ojciec Janusza Orsika, dr Antoni Orsik. Ciała poległych i zmarłych od ran „składowano” w piwnicach głównego budynku huty.

Niemcy w Ożarowie.

W budynku dzisiejszego Urzędy Miasta i Gminy znajdowała się siedziba żołnierzy niemieckich. Tu także znajdował się skład broni oraz niemieckie zapasy.

Samych żołnierzy niemieckich druh Lipiński wspomina jako normalnych ludzi, tęskniących za swoją ojczyzną i nie czujących do Polaków żadnej nienawiści. Za najgorszych uważa oddziały ukraińskie wcielone do armii III rzeszy.

„Pamiętam jak stali na ulicy i sprzedawali papierosy i chleb

(…)

to pamiętam jak Niemcy już uciekali. Jeden zeskoczył z furmanki, pistolet i na moich oczach zabił człowieka, za nic, po prostu za nic. Za mocno się patrzył na nich czy co. Za nic, za nic.”

Uciekający z warszawy Niemc

„I więcej pociągów nie było”

Tak rozpoczyna się wywiad z Ryszardem Ossowskim, mieszkańcem Ożarowa przybyłym na te ziemie w dniu wybuchu Powstania Warszawskiego.

Urodzony w 1930 roku powojenny geodeta.

Ożarów po swoim przybyciu opisuję jako zwyczajną wieś rolniczą. Trochę gospodarstw, parę magazynów kolejowych przy torach, zakłady drzewne, fabryka kabli pracująca dla niemieckiej machiny wojennej i stojące na bocznicy kolejowej ogromne działo kolejowe przez miejscowych zwane żartobliwie „Bertą”. „U nas na stacji stała ta gruba „Berta” jak oni ją nazywali, co piętnaście minut stała i strzelała w stronę Warszawy(...) co jak strzelili to się dach do góry unosił i osiadał z powrotem”. W Ożarowie stacjonowały dwa oddziały żołnierzy niemieckich, jeden był oddziałem wermachtu drugi zaś SS - elitarnej niemiecka formacji.

Żołnierzy wermachtu wspomina jako zwyczajnych ludzi. Tęsknili oni za swoją ojczyzną, gdy przychodziły wiadomości złe z ojczyzny płakali. Nie byli oni źle nastawieni do Polaków. Wypełniali tylko swoje rozkazy.

W kilkanaście dni po rozpoczęciu powstania ziemia ożarowska drżała i jęczała od odgłosów silników lecących na pomoc Warszawie alianckich samolotów. „W Pruszkowie stała przeciwlotnicza” Mimo ochrony ze strony eskortujących myśliwców samoloty wciąż były narażone na zestrzelenie. Kilka samolotów udało się Niemcom trafić. Wsparcie alianckie przybywało aż z bazy lotniczej w odległych południowych Włoszech. „I tak to trwało do końca powstania”. Po podpisaniu aktu kapitulacji Powstania w ożarowskim dworku Reichertów Niemcy rozpoczęli przerzut wojsk w celu spacyfikowania ludności Ożarowa i okolic. 17 stycznia Niemcy wynieśli się z okolicznych terenów uciekając w stronę ojczyzny.

Niemcy uciekający z Warszawy ginęli od pokładowej broni z Radzieckich samolotów.

„17 stycznia pierwsze co to myśmy spotkali, jak jedzie motocyklista na motorze z koszem, rękę miał na temblaku i to pierwszy był polski żołnierz który wjechał, był w wyzwolonym Ożarowie”

=============================================================

-Ile miał, Pan lat, jak się zaczęła II wojna światowa?

-Ja jestem z lipca, 27 rocznik, a wojna się we wrześniu rozpoczęła, miałem 12 lat.

-O czym ludzie myśleli, gdy się rano budzili?

-Żeby przetrwać i chociaż tego chleba suchego zjeść i czymś popić;

-A jak Pan spędzał wolny czas?

-Wtedy? Nie spędzałem, bo moi bracia poszli rok po wybuchu wojny na roboty do Niemiec. Janek miał wtedy 17 lat, Klemensa wzięli później, ja musiałem zostać w domu jak najdłużej.

-Gdzie Pan mieszkał podczas wojny?

- W Borzęcinie.

- Jak wyglądały codzienne relacje z rodziną?

- Każdy siedział i płakał, bo bał się, że nas powystrzelają, całą rodzinę.

- Czy miałeś czas na zainteresowania?

- Nie. Gdzie tylko cos robili to wołali żeby kopać okopy i to wszystko. 4 lata chodziłem do Zaborówka na okopy..

- Na co dzień?

- Po zmroku wychodziłem i po zmroku wracałem. Rano czekało na mnie pole, gospodarka, ktoś to musiał robić. Zostało nas dwóch, a dwóch było w Niemczech ponad dwa lata.

- Nie był Pan harcerzem?

- Nie! Wtedy to nie daj Boże! Partyzanci raz zadziałali, jakaś akcja, nie pamiętam.. ale obstawili całą wieś i przyjechał niemiecki czołg i wszystkich złapali, rozstawili w rzędzie i powystrzelali, nawet sołtysa wzięli, miał syna 26 lat..

Albo wiązali drutem kolczastym i kijami bili, do śmierci, aż zabili. A starszych na zachód wywozili, do Niemiec na roboty, nawet mój ojciec;

Najgorzej przeżyłem 8/9 wrzesień jak wchodzili Niemcy. Wszystko było, krowy stały na polach, w oborach a oni szli i mięli bagnety i wszystkich wypędzali. Szli a Pilaszków, Orły i Łaźnie.

- Dziękuję za tych parę słów.

- Ja również dziękuję za wysłuchanie.

========================================================

Wspomnienia bohaterów naszych wywiadów ukazały nam życie, w którym trudno byłoby się wtedy odnaleźć-nam żyjącym w XXI wieku. Ich życie było trudne, nie mieli (tak jak my teraz i często tego nie doceniamy!) powszechnego dostępu do nauki. Mieli trudne warunki życia, ale mimo wszystko chciało się im pracować. Nie było mowy o tym, aby siedzieć bezczynnie i patrzeć jak okupant zajmuje nasze terytorium. Fakt faktem, w naszym regionie nie miały miejsca wielkie potyczki wojskowe, jednakże ludzie chcieli walczyć i walczyli poprzez np. wykradanie towarów przeznaczonych na kontyngent niemiecki. Może dla niektórych współczesnych wydaje się to nic nieznaczącym gestem, ale to była walka zwykłego człowieka, który mimo braku narzędzi i wyszkolenia chciał walczyć i to robił! Ważne było uczynienie czegokolwiek co przysporzyłoby kłopotów okupantowi. To właśnie była ich służba dla naszej obecnie niepodległej Polski. Ludzie w tym okresie bardzo często nie mieli pełnej rodziny z powodu łapanek, emigracji, śmierci... Wtedy to rozwinęła się pomoc sąsiedzka. Wszyscy pomagali sobie jak tylko mogli. Jeden z naszych rozmówców wspomina, że to był chyba jedyny (jeżeli można to tak nazwać) pozytywny aspekt całej sytuacji, ponieważ ludzie nie stronili od siebie tak jak teraz, stosunki międzyludzkie ulegały zacieśnianiu. Życie ich było trudne, ale swoim postępowaniem dali nam świadectwo tego jak należało postępować.

"Zwyciężyć i osiąść na laurach to klęska. Być zwyciężonym i nie ulec to zwycięstwo."
Józef Piłsudski